Date: January 25, 2026 Author: Dr. Rohit Gupta
परिचय: सीमामा परछायाँ २०२६ मा प्रवेश गर्दै गर्दा, हाम्रो छिमेकी क्षेत्रमा एक परिचित चिकित्सकीय चुनौती फेरि उब्जिएको छ। यस महिनाको सुरुमा भारतको पश्चिम बंगालमा निपाह भाइरस (NiV) को प्रकोप पुष्टि भएको समाचारले नेपालको चिकित्सकीय समुदाय र सर्वसाधारणमा चिन्ताको लहर ल्याएको छ। नेपालमा हालसम्म पुष्टि भएका केसहरू नभए पनि, प्रकोपको निकटता र हाम्रो खुला, छिद्रयुक्त सीमाहरूले तत्काल उच्चस्तरीय सतर्कता आवश्यक बनाएको छ। महामारी विज्ञान तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (EDCD) ले आपतकालीन प्रोटोकलहरू सक्रिय गरेको छ, विशेष गरी तराईका दक्षिणी मैदानहरूमा। डरलाग्दा शीर्षकहरूबाट टाढा भू-भागको वास्तविकता बुझ्न, हामीले डा. रोहित गुप्तासँग यो प्रकोपको नेपालमा प्रभाव, विशेष गरी बिरगञ्ज जस्ता प्रमुख ट्रान्जिट हबहरूमा, र रोकथामका व्यावहारिक कदमहरूबारे कुरा गरेका छौं। वर्तमान अवस्था: किन चिन्ता? पश्चिम बंगालको अवस्था गम्भीर छ। जनवरी २०२६ मा कम्तीमा पाँच पुष्टि भएका केसहरू रिपोर्ट भएका छन्, जसमा गम्भीर अवस्थाका बिरामीहरू समावेश छन्, भारतका प्राधिकारीहरू फैलावट रोक्न व्यस्त छन्। यस विशेष प्रकोपको चिन्ताजनक पक्ष स्वास्थ्यकर्मीहरूको सङ्क्रमण हो, जसले निकट सम्पर्क सेटिङहरूमा भाइरसको उच्च सङ्क्रमणशीलता उजागर गर्दछ। नेपालका लागि यो धेरै नजिक छ। पश्चिम बंगाल/बिहार र नेपालबीच दैनिक हजारौं मानिसहरूको व्यापार, परिवार र चिकित्सकीय कारणले सीमापारि आवागमनले सम्भावित सङ्क्रमणको महत्वपूर्ण गलियारा सिर्जना गर्दछ। अग्रिम रेखा: बिरगञ्ज र सीमा कडाइ बिरगञ्ज, भारतसँग सीमा जोडिएको नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक र ट्रान्जिट हबहरू मध्ये एक, हाल यो रक्षात्मक प्रयासको अग्रिम रेखामा छ। काठमाडौंबाट निर्देशन अनुसार, पर्सा र मोरङ जिल्लाका प्रमुख सीमा प्रवेश बिन्दुहरूमा स्वास्थ्य डेस्कहरू सुदृढ गरिएका छन्। मुख्य फोकस निगरानीमा छ:
स्क्रिनिङ यात्रुहरू: भारतबाट प्रवेश गर्ने व्यक्तिहरूका लागि अनिवार्य स्वास्थ्य स्क्रिनिङ, विशेष गरी कोलकाता वा पश्चिम बंगालका प्रभावित जिल्लाहरूमा यात्रा इतिहास भएकाहरूका लागि।
लक्षण निगरानी: उच्च ज्वरो, परिवर्तित मानसिक स्थिति, वा गम्भीर श्वासप्रश्वास कठिनाइ देखाउने यात्रुहरू खोज्दै छन्।
विभेदन प्रोटोकलहरू: सामान्य जनसङ्ख्यामा प्रवेश गर्नुअघि कुनै पनि शङ्कास्पद केसहरूका लागि तत्काल विभेदन क्षेत्रहरू पहिचान गरिएका छन्।
डा. रोहित गुप्ताको दृष्टिकोण: "सतर्कता, होइन डर" डा. रोहित गुप्ताले जोड दिनुहुन्छ कि भलाइ साँचो छ, तर प्रतिक्रिया विज्ञान र तयारीमा आधारित हुनुपर्छ, डरमा होइन। क्लिनिकल चुनौती "निपाह भाइरसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसको उच्च मृत्युदर (७०% भन्दा बढी हुन सक्छ) मात्र होइन, तर यसको प्रारम्भिक प्रस्तुति हो," डा. गुप्ता व्याख्या गर्नुहुन्छ। "पहिलेका केही दिनहरूमा यो खराब फ्लू वा COVID-19 जस्तो देखिन्छ—ज्वरो, टाउको दुखाइ, घाँटी दुखाइ। जब न्यूरोलोजिकल लक्षणहरू जस्तै निद्रालु वा विस्मृत अवस्था सुरु हुन्छन्, बिरामी पहिले नै गम्भीर रूपमा बिरामी र उच्च सङ्क्रामक हुन्छ।" डा. गुप्ताले बिरगञ्ज जस्ता सीमावर्ती सहरहरूका आफ्ना सहकर्मी क्लिनिसियनहरूलाई उच्च शङ्का सूचकांक कायम राख्न सल्लाह दिनुहुन्छ। "यदि बिरामीमा ज्वरो र न्यूरोलोजिकल चिन्हहरू छन् र बंगालमा यात्रा इतिहास छ भने, हामी पर्खन सक्दैनौं। तत्काल विभेदन र राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशाला (NPHL) लाई सम्पर्क गरी PCR परीक्षणका लागि महत्वपूर्ण छ।" स्थानीय जोखिम कारक डा. गुप्ताले धेरैले बेवास्ता गर्ने भौगोलिक वास्तविकतालाई पनि उजागर गर्नुहुन्छ। "हामीले सम्झनुपर्छ कि भाइरसका प्राकृतिक होस्टहरू—Pteropus जीनसका फल खाने चमेराहरू—अन्तर्राष्ट्रिय सीमाहरूको सम्मान गर्दैनन्। यी चमेराहरू नेपालका तराई जङ्गलहरूमा नै छन्। हामी हाल आयातित मानव केसहरूको चिन्तामा छौं, तर स्थानीय स्पिलओभर घटनाका लागि पर्यावरणीय सेटअप यहाँ नै छ। यसको अर्थ हाम्रो खाना र जनावरहरू सम्बन्धी सावधानीहरू स्थायी हुनुपर्छ, भारतमा प्रकोपहरूको समयमा मात्र होइन।" सार्वजनिकका लागि महत्वपूर्ण सावधानीहरू वर्तमान अवस्थाका आधारमा, डा. गुप्ता र स्वास्थ्य प्राधिकारीहरूले नेपालका सबैका लागि, विशेष गरी तराई क्षेत्रहरूका लागि निम्न रोकथाम उपायहरू दृढतापूर्वक सिफारिस गर्दछन्: 1. कच्चो रस (तारी) को खतरा: यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण मौसमी सल्लाह हो। कच्चो खजुरको रस नपिउनुहोस्। चमेराहरू राति सङ्कलन भाँडाहरूबाट पिउँछन्, लार वा मूत्रले रस दूषित गर्दछन्। यदि पिउनैपर्छ भने, भाइरस मार्न पहिले उमालेर पिउनुहोस्।
2. फल स्वच्छता: फल चमेराहरू आम, अम्बा, लिची जस्ता फलहरू खान्छन्।
सबै फलहरू राम्ररी धुनुहोस् खानुअघि।
सम्भव भएसम्म फलहरू छिल्नुहोस्।
जमिनमा भेटिएका फलहरू वा चरा वा चमेराको टोकाइ चिन्ह देखाउने फलहरू नखानुहोस्।
3. जनावर सम्पर्क: सुँगुर र चमेराहरूसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट बच्नुहोस्। सुँगुर किसानहरू विशेष सतर्क हुनुहोस् र सुरक्षात्मक उपकरण प्रयोग गर्नुहोस्, किनकि सुँगुरहरू भाइरसका "वृद्धि होस्ट" को रूपमा कार्य गर्दछन्। 4. मानव-देखि-मानव सुरक्षा: फ्लू जस्ता लक्षणहरू वा एन्सेफलाइटिस देखाउने कुनै पनि व्यक्तिसँग निकट शारीरिक सम्पर्कबाट बच्नुहोस्, विशेष गरी यदि उनीहरूले भारतका प्रभावित क्षेत्रहरूबाट हालै यात्रा गरेका छन् भने। कडा हात सरसफाइ अभ्यास गर्नुहोस्। निष्कर्ष नेपालको सीमा कडाइ आवश्यक रक्षात्मक उपाय हो, तर समुदाय जागरण हाम्रो सबैभन्दा बलियो ढाल हो। जसरी डा. गुप्ताले सारांशित गर्नुहुन्छ, "हामी उच्च सतर्कताको अवस्थामा छौं, तर हामी असहाय छैनौं। भाइरस कसरी फैलिन्छ बुझेर हाम्रो खाना र सरसफाइमा साधारण सावधानीहरू अपनाएर, हामी आफू र हाम्रो समुदायको जोखिममा ठूलो कमी ल्याउन सक्छौं।" स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय जस्ता आधिकारिक च्यानलहरूबाट सूचित रहनुहोस्, र सामाजिक सञ्जालमा अपुष्टीकृत हल्लाहरू फैलाउनबाट बच्नुहोस्।