जाडो मौसममा पनि सनस्क्रिन किन अनिवार्य छ? हिउँदमा छालाको हेरचाह गर्ने तरिका

मौसम चिसो हुँदै जाँदा र बाक्ला कपडाहरू लगाउन थाल्दा, छालाको हेरचाह सूचीबाट प्रायः सबैभन्दा पहिले हट्ने वस्तु भनेको सनस्क्रिन नै हो। बाहिर चर्को घाम नलाग्दा वा आकाशमा बादल मडारिँदा सनस्क्रिन किन पो चाहियो र भन्ने धेरैलाई लाग्न सक्छ।

​तर छाला स्वास्थ्य विज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने यसको जवाफ हो—जाडोमा पनि सनस्क्रिन उत्तिकै अनिवार्य छ।

​चिसो मौसममा सनस्क्रिन छोड्नु छालाको हेरचाहमा हुने सबैभन्दा ठूलो गल्तीमध्ये एक हो। पराबैजनी (UV) विकिरणले मौसम हेरेर असर गर्न छाड्दैन। हिउँद र शरद ऋतुमा पराबैजनी किरणले कसरी असर गर्छ र आफ्नो छालालाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्नेबारे केही मुख्य तथ्यहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

​१. दुई प्रकारका किरणहरू: UVA र UVB बीचको फरक

​जाडो महिनामा पनि छालाको सुरक्षा किन आवश्यक छ भनेर बुझ्न सूर्यबाट आउने दुई प्रमुख पराबैजनी किरणहरूको फरक जान्नुपर्छ:

​UVB किरणहरू (डढाउने किरण): यी किरणहरूको तीव्रता मौसम अनुसार परिवर्तन भइरहन्छ। गर्मी महिना र मध्याह्नको समयमा यी सबैभन्दा बलिया हुन्छन् र छाला रातो बनाउने वा डढाउने (sunburn) मुख्य कारण हुन्। जाडोमा UVB किरणको तीव्रता घट्ने भएकाले धेरै मानिसहरूलाई घामले कुनै असर गर्दैन भन्ने भ्रम पर्छ।

​UVA किरणहरू (उमेर बढाउने किरण): पृथ्वीको सतहमा आइपुग्ने पराबैजनी विकिरणको करिब ९५% भाग UVA किरण हुन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यसको तीव्रता वर्षैभरि लगभग एकनास रहन्छ। यी किरणहरू छालाको भित्री तह (dermis) सम्म पुगेर कोलाजेन नष्ट गर्छन्, छाला चाँडै चाउरी पार्छन् र दीर्घकालीन रूपमा छालाको क्यान्सरको जोखिम बढाउँछन्।

​UVA किरणहरू बादल र झ्यालको सिसा छेडेर पनि भित्र पस्न सक्छन्। त्यसैले जाडोमा घर वा गाडीभित्र बस्दा पनि छाला यी किरणहरूको सम्पर्कमै रहन्छ।

​२. हिउँको परावर्तन र उचाइको असर

​यदि तपाईं जाडो महिनामा हिउँ परेको ठाउँ वा उच्च पहाडी भेगमा घुम्न जाँदै हुनुहुन्छ भने, त्यहाँ हुने UV असर गर्मीको सामान्य दिनभन्दा पनि बढी हुन सक्छ:

​हिउँको परावर्तन (Albedo Effect): घाँस वा पानीले १० देखि १५ प्रतिशत मात्र पराबैजनी किरण फर्काउँछन् भने, ताजा हिउँले करिब ८० देखि ८५ प्रतिशतसम्म UV किरण परावर्तन गर्छ। यसले गर्दा माथि आकाशबाट आउने किरणका साथै जमिनबाट ठोक्किएर आउने दोहोरो किरण छालामा पर्छ, जसले चिउँडोमुनि र नाकजस्ता सामान्यतया ओझेल पर्ने भागलाई पनि असर गर्छ।

​उचाइको प्रभाव: जति उचाइ बढ्दै जान्छ, वायुमण्डल पातलो हुँदै जान्छ। सामान्यतया प्रति १,००० मिटरको उचाइमा पराबैजनी विकिरण करिब ४ देखि १० प्रतिशतसम्म वृद्धि हुन्छ।

​३. जाडोमा छालाको प्राकृतिक तह (Skin Barrier) र सनस्क्रिनको छनोट

​गर्मी महिनामा पसिना नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिने हल्का जेल वा म्याट प्रकृतिका सनस्क्रिन जाडोको चिसो हावा र कोठाको हिटरका अगाडि उपयुक्त नहुन सक्छन्।

​चिसो र सुख्खा मौसमले छालाको आर्द्रता छिटो उडाउँछ (Transepidermal Water Loss), जसले गर्दा छाला फुट्ने, तन्किने र संवेदनशील हुने समस्या देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा सनस्क्रिनको प्रकारमा ध्यान दिनुपर्छ:

​मोइस्चराइजिङ तत्वयुक्त क्रिम: छालाको प्राकृतिक चिल्लोपना जोगाउन सेरामाइड्स (Ceramides), स्क्वालिन (Squalane), वा फ्याटी एसिड युक्त बाक्लो क्रिम बेस भएको सनस्क्रिन रोज्नुपर्छ।

​आर्द्रता तान्ने तत्वहरू: ग्लिसरिन वा हायब्युरोनिक एसिड (Hyaluronic acid) समावेश भएका फर्मुलाले सुख्खा मौसममा पनि छालाभित्र पानीको मात्रा कायम राख्न मद्दत गर्छन्।

​मिनरल फिल्टरहरू: चिसो हावाले छाला संवेदनशील वा रातो भएको छ भने जिंक अक्साइड र टाइटेनियम डाइअक्साइड जस्ता मिनरल (भौतिक) फिल्टरहरू बढी सुरक्षित र सुहाउँदो मानिन्छन्, किनकि यिनले छालामा जलन वा चिलाउने समस्या कम गराउँछन्।

​४. जाडोमा छाला सफा गर्ने र नयाँ बनाउने उपचारहरू

​शरद र हिउँदको समयमा धेरैजसो मानिसहरू छालाको कालोपोतो वा दागधब्बा हटाउन विशेष तत्वहरूको प्रयोग बढाउँछन्:

​भिटामिन 'ए' का यौगिकहरू (Retinoids)

​रासायनिक एक्सफोलिएन्टहरू (AHA, BHA जस्ता एसिडहरू)

​क्लिनिकल उपचारहरू (केमिकल पिल, लेजर ट्रिटमेन्ट आदि)

​यी उपचारले मृत कोषहरू हटाएर छालालाई सफा बनाए पनि, छालाको बाहिरी सुरक्षात्मक तह पातलो बनाइदिन्छन्। यस्तो बेला छाला घामप्रति अत्यधिक संवेदनशील (Photosensitive) हुन्छ। यदि दैनिक रूपमा ब्रोड-स्पेक्ट्रम (Broad-Spectrum) सनस्क्रिन नलगाउने हो भने छालामा झन् बढी कालोपोतो र दाग बल्झिने जोखिम रहन्छ।

​हिउँदका लागि व्यावहारिक बानीहरू

​दैनिक प्रयोग: बिहान छालाको हेरचाह पूरा गरेपछि अन्तिम चरणमा कम्तीमा SPF 30 वा सोभन्दा माथिको ब्रोड-स्पेक्ट्रम सनस्क्रिन लगाउनुहोस्।

​बिर्सिने भागहरू: अनुहार मात्र नभई कान, घाँटी, छातीको माथिल्लो भाग र हातको पछाडिपट्टि पनि सनस्क्रिन लगाउन नबिर्सनुहोस्।

​ओठको हेरचाह: चिसो हावा र घामको संयुक्त असरले ओठ अत्यधिक फुट्ने गर्छ; UV फिल्टर भएको लिप बाम प्रयोग गर्नुहोस्।

​पुनः प्रयोग: यदि तपाईं बाहिर घाममा वा पदयात्रामा हुनुहुन्छ भने गर्मीमा जस्तै हरेक दुई घण्टामा सनस्क्रिन दोहोर्‍याएर लगाउनुहोस्।