कुष्ठरोग (Leprosy) मानव इतिहासकै सबैभन्दा पुरानो रोगहरूमध्ये एक हो। तर, चिकित्सा विज्ञानको विकाससँगै आज यो रोग पूर्ण रूपमा निको हुने सामान्य स्वास्थ्य समस्या बनिसकेको छ। पुराना अन्धविश्वास, सामाजिक डर र सामाजिक कलंक (Stigma) का कारण आज पनि धेरै मानिसहरू यो रोग लुकाउने गर्छन्, जसले गर्दा समस्या झनै बल्झिन्छ।
यो लेखको उद्देश्य कुष्ठरोगबारे फैलाइएका भ्रमहरूलाई चिरेर यसको वास्तविकता सरल भाषामा बुझाउनु हो।
कुष्ठरोग वास्तवमा के हो?
कुष्ठरोग कुनै श्राप, पाप वा वंशाणुगत (पुर्खाबाट सर्ने) रोग होइन। यो 'माइकोब्याक्टेरियम लेप्रे' (Mycobacterium leprae) नामक कीटाणुका कारण लाग्ने एक प्रकारको ढिलो गतिमा सर्ने संक्रमण (Infection) मात्र हो।
यसले मुख्यतया हाम्रो:
-
छाला (Skin)
-
परिधीय नसाहरू (Peripheral Nerves)
-
श्वासप्रश्वासको माथिल्लो भाग
-
आँखामा असर पुर्याउँछ।
लक्षणहरू कसरी पहिचान गर्ने?
कुष्ठरोगको कीटाणु शरीरमा प्रवेश गरेपछि यसको लक्षण देखिन ३ देखि ५ वर्ष वा सोभन्दा बढी समय लाग्न सक्छ। सुरुवाती मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
-
छालामा दाग देखिनु: छालामा हल्का फुस्रो वा अलिकति रातो रङको दाग देखा पर्नु।
-
बहिरापन (उक्त ठाउँमा थाहा नहुनु): छालामा देखिएको त्यो दाग भएको ठाउँमा छुँदा, चिलाउँदा वा तातो-चिसो हुँदा केही पनि थाहा नहुनु (लाटो हुनु)।
-
नसाहरू सुन्निनु: हात, खुट्टा वा कानका नसाहरू छाम्दा मोटो र दुख्ने हुनु।
-
कमजोरी: हात वा खुट्टाका मांसपेशीहरू बिस्तारै कमजोर हुँदै जानु।
डर र भ्रम हटाऔं: के सत्य हो, के झूट?
समाजमा स्थापित कतिपय गलत धारणाहरूले गर्दा बिरामीहरू मानसिक रूपमा प्रताडित हुन्छन्। ती भ्रमहरूलाई हटाउनु आवश्यक छ:
| भ्रम (Myth) | वास्तविकता (Fact) |
| भ्रम १: कुष्ठरोग छुँदैमा वा सँगै बस्दैमा सर्छ। | सत्य: यो रोग छुँदैमा वा हात मिलाउँदैमा सर्दैन। उपचार नगराएको बिरामीले खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा निस्कने मसिना थोपाहरूबाट लामो समयको निरन्तर र नजिकको सम्पर्कबाट मात्र यो सर्न सक्छ। |
| भ्रम २: यो रोग लागेपछि अंगभंग हुन्छ वा औंलाहरू कुहिएर झर्छन्। | सत्य: समयमै उपचार नगर्दा नसाहरू लाटो हुन्छन्, जसले गर्दा चोट लागेको वा आगोले पोलेको थाहा हुँदैन र घाउ बिग्रिएर मात्र अंगभंग हुने हो। समयमै उपचार गरेमा कुनै अंगभंग हुँदैन। |
| भ्रम ३: कुष्ठरोग कहिल्यै निको हुँदैन। | सत्य: यो रोग शत-प्रतिशत निको हुन्छ। आजभोलि यसको प्रभावकारी आधुनिक औषधि उपलब्ध छ। |
बहु-औषधि उपचार (MDT) र यो पूर्ण निशुल्क छ
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) द्वारा सिफारिस गरिएको बहु-औषधि उपचार (Multi-Drug Therapy - MDT) पद्धति लागू भएपछि कुष्ठरोगको उपचार निकै सहज भएको छ।
-
तत्कालै नसर्ने अवस्था: MDT औषधिको पहिलो मात्रा (First Dose) खाने बित्तिकै शरीरमा भएका ९९% कीटाणुहरू निष्क्रिय हुन्छन्। अर्थात्, औषधि सुरु गरेको व्यक्तिबाट अरू कसैलाई पनि यो रोग सर्दैन।
-
निःशुल्क उपचार: नेपालका सबै सरकारी अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र र स्वास्थ्य चौकीहरूमा यसको औषधि पूर्ण रूपमा निःशुल्क पाइन्छ।
-
समय अवधि: रोगको प्रकृति हेरी यसको औषधि ६ महिनादेखि १२ महिनासम्म नियमित खानुपर्छ।
सामाजिक कलंक (Stigma) विरुद्ध हाम्रो भूमिका
कुष्ठरोग लागेका व्यक्तिलाई समाजबाट बहिष्कार गर्ने, छुट्टै राख्ने वा भेदभाव गर्ने व्यवहार पूर्ण रूपमा गलत र अमानवीय हो। बिरामीलाई आत्मग्लानि हुने वातावरण बनाएमा उनीहरू रोग लुकाउन बाध्य हुन्छन्, जसले गर्दा समाजमा रोग झनै फैलन सक्छ।
हामीले बुझ्नुपर्छ कि कुष्ठरोग पनि टीबी (क्षयरोग) वा अन्य ब्याक्टेरियल संक्रमण जस्तै एउटा सामान्य बिमारी हो। बिरामीलाई माया, सद्भाव र समयमै उपचारका लागि हौसला दिनु नै यो रोगलाई समाजबाट उन्मूलन गर्ने सबैभन्दा ठूलो हतियार हो।
याद राखौँ: कुष्ठरोगलाई घृणा गरौँ, कुष्ठरोगीलाई होइन।