इम्पेटिगो (Impetigo) के हो? यसको कारण, लक्षण, उपचार र रोकथामका उपायहरू
के तपाईँ वा तपाईँको बच्चाको छालामा अचानक रातो दाना वा महजस्तो पहेंलो पाप्रा जमेको घाउ देखिएको छ? यदि त्यसो हो भने, यो इम्पेटिगो (Impetigo) हुन सक्छ। इम्पेटिगो विशेष गरी बालबालिकाहरूमा बढी देखिने छालाको एक अत्यन्तै संक्रामक रोग हो।
समयमै यसको पहिचान र उपचार नगर्दा यो शरीरका अन्य भाग र परिवारका अन्य सदस्यहरूमा छिट्टै सर्न सक्छ। यस लेखमा हामी इम्पेटिगो किन हुन्छ, यसका लक्षणहरू के-के हुन् र यसबाट कसरी बच्ने भन्नेबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ।
## इम्पेटिगो किन हुन्छ? (Causes of Impetigo)
यो रोग मुख्यतया ब्याक्टेरियाको संक्रमणका कारण हुने गर्दछ। हाम्रो छालामा हुने साना कमजोरीहरूको फाइदा उठाउँदै ब्याक्टेरिया शरीरभित्र प्रवेश गर्छन्।
-
मुख्य ब्याक्टेरिया: यो रोग मुख्यतया स्टाफिलोकोकस अरेयस (Staphylococcus aureus) वा स्ट्रेप्टोकोकस पायोजिनेस (Streptococcus pyogenes) नामक ब्याक्टेरियाका कारण हुन्छ।
-
संक्रमणको माध्यम: छालामा लागेको सानो घाउ, कोतरेको ठाउँ, कीराले टोकेको भाग वा कुनै पनि चोट लागेको स्थानबाट यी ब्याक्टेरिया सजिलै शरीरभित्र प्रवेश गरी संक्रमण गराउँछन्।
## इम्पेटिगोका लक्षणहरू (Symptoms of Impetigo)
इम्पेटिगोको सुरुवात सामान्य देखिए पनि यो छिट्टै परिमार्जन हुन्छ। यसका मुख्य लक्षणहरू निम्न अनुसार छन्:
-
रातो दाना र पानीका फोका: रोगको सुरुवातमा छालामा साना रातो दाना वा पानीका फोकाजस्ता घाउहरू देखिन्छन्।
-
महजस्तो पहेंलो पत्र (Honey-colored crust): केही समयपछि ती पानीका फोकाहरू फुट्छन् र त्यहाँ महजस्तो पहेंलो रगतजमेको पत्र वा पाप्रा बन्ने गर्छ। यो यस रोगको सबैभन्दा प्रमुख विशेषता हो।
-
प्रभावित क्षेत्र: यी घाउहरू प्रायः नाक र मुखको वरिपरि, हातखुट्टा तथा शरीरका अन्य खुला भागहरूमा बढी देखिन्छन्।
-
अन्य लक्षणहरू:
-
घाउ भएको ठाउँमा सामान्य चिलाउने गर्छ।
-
संक्रमणका कारण कहिलेकाहीँ घाउ नजिकका लिम्फ ग्रन्थिहरू (Lymph nodes) सुन्निन सक्छन्।
-
ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने, धेरैजसो बिरामीमा यसकै कारण ज्वरो आउने वा अन्य गम्भीर समस्याहरू भने देखिँदैन।
-
## यो रोग कसरी सर्छ? (How does it spread?)
इम्पेटिगो अत्यन्तै संक्रामक (Highly Contagious) रोग हो। यो एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा वा शरीरको एक भागबाट अर्को भागमा निम्न माध्यमबाट सजिलै सर्छ:
-
प्रत्यक्ष सम्पर्क: संक्रमित व्यक्तिको छालासँग सीधा सम्पर्क (Direct touch) हुँदा।
-
व्यक्तिगत सामग्रीको साझेदारी: संक्रमित व्यक्तिले प्रयोग गरेका तौलिया, लुगा, ओछ्यान (Bedding) वा बालबालिकाको खेलौना प्रयोग गर्दा।
-
आफैँले सार्ने माध्यम: संक्रमित भागमा चिलाएर वा कोट्याएर शरीरका अन्य स्वस्थ भागमा छुँदा यो संक्रमण त्यहाँ पनि फैलिन्छ।
-
भीडभाड हुने स्थान: विद्यालय, डे-केयर (शिशु स्याहार केन्द्र) तथा अन्य भीडभाड हुने स्थानहरूमा बालबालिकाहरू एकअर्कासँग नजिक हुने भएकाले यो संक्रमण त्यहाँ छिटो फैलिन सक्छ।
## इम्पेटिगोको उपचार (Treatment of Impetigo)
इम्पेटिगोको उपचार सम्भव र अत्यन्तै प्रभावकारी छ। संक्रमणको अवस्था हेरेर चिकित्सकहरूले निम्न अनुसारको उपचार पद्धती अपनाउँछन्:
-
एन्टिबायोटिक मलहम (Topical Antibiotics): संक्रमण सुरुवाती र सामान्य अवस्थामा छ भने घाउ सफा गरेर लगाउने विशेष एन्टिबायोटिक मलहमको प्रयोग गरिन्छ।
-
खाने औषधि (Oral Antibiotics): यदि संक्रमण शरीरको धेरै भागमा फैलिएको छ वा कडा खालको छ भने मुखबाट खाने एन्टिबायोटिक औषधि आवश्यक पर्न सक्छ।
⚠️ महत्त्वपूर्ण नोट: डाक्टरको सल्लाहअनुसार औषधिको पूरा कोर्स (अवधि) समाप्त गर्नुपर्छ। घाउ निको भएको जस्तो देखिए पनि औषधि बीचमै छोड्नु हुँदैन, यसले ब्याक्टेरिया पुनः सक्रिय हुने जोखिम बढाउँछ।
## रोकथामका उपायहरू (Prevention Tips)
व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिएर इम्पेटिगो संक्रमणबाट सजिलै बच्न र यसलाई फैलिनबाट रोक्न सकिन्छ:
-
हात धुने बानी: साबुनपानीले नियमित र राम्रोसँग हात धुने बानी बसाल्नुहोस्।
-
घाउको हेरचाह: छालामा लागेको सानोभन्दा सानो घाउ वा चोटलाई सधैँ सफा र छोपेर राख्नुहोस्।
-
सामग्री सेयर नगर्ने: तौलिया, लुगा, साबुन तथा अन्य व्यक्तिगत सामग्रीहरू अरूसँग साझा (Share) नगर्नुहोस्।
-
नङ काट्ने र नकोट्याउने: नङलाई सधैँ छोटो र सफा राख्नुहोस्, जसले गर्दा घाउ कोट्याउन पाइँदैन र संक्रमण अन्यत्र फैलिँदैन।
-
आइसोलेसन (मुलधारबाट टाढा रहने): संक्रमण पूर्ण रूपमा निको नभएसम्म बालबालिकालाई विद्यालय वा भीडभाड हुने स्थानमा पठाउनबाट जोगिनुहोस्।
## कहिले चिकित्सकको सल्लाह लिने? (When to see a Doctor?)
यदि तपाईँलाई इम्पेटिगोको शंका लागेमा तुरुन्त छाला रोग विशेषज्ञ (Dermatologist) वा नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा जानुहोस्, विशेष गरी यदि:
-
छालाको घाउ निकै छिट्टै शरीरका अन्य भागमा फैलिरहेको छ।
-
बिरामीलाई ज्वरो आउने, धेरै दुखाइ हुने वा घाउ वरिपरि अत्यधिक सुन्निने समस्या देखिएमा।
-
चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित प्रयोग गर्दा पनि घाउमा कुनै सुधार भइरहेको छैन।
-
संक्रमण निको हुने र पटक–पटक दोहोरिने (Recurrent infection) भइरहन्छ।
## निष्कर्ष (Conclusion)
इम्पेटिगो कन्टाजियोसा (Impetigo Contagiosa) छालाको एउटा सामान्य तर अत्यन्तै छिटो सर्ने ब्याक्टेरियल संक्रमण हो। सही समयमै यसको पहिचान, उचित चिकित्सकीय उपचार र व्यक्तिगत सरसफाइका नियमहरू अपनाएमा यो रोग सजिलै निको हुन्छ र अरूमा सर्नबाट पनि रोक्न सकिन्छ। छालामा कुनै पनि शंकास्पद लक्षण वा घाउ देखिएमा आफैँ औषधी पसलबाट किनेर (Self-medication) सेवन नगरी छाला रोग विशेषज्ञको परामर्श लिनु नै सबैभन्दा उत्तम र सुरक्षित उपाय हो।
– डा. रोहित गुप्ता
छाला तथा यौनरोग विशेषज्ञ