के तपाईंको शरीरमा अचानक एकपट्टि मात्रै साना-साना पानीका फोका जस्ता खटायो र ती खटिराहरू निकै दुख्ने वा पोल्ने भइरहेको छ? यदि त्यसो हो भने, तपाईंलाई 'जनै खटिरा' भएको हुन सक्छ। चिकित्सा विज्ञानमा यसलाई हर्पिस जोस्टर (Herpes Zoster) वा सिङ्गल्स (Shingles) भनिन्छ।
यो एक प्रकारको भाइरल इन्फेक्सन (भाइरसको संक्रमण) हो, जसले छालामा निकै पीडादायी खटिराहरू निम्त्याउँछ। आजको यस ब्लगमा हामी जनै खटिरा के हो, यो किन हुन्छ र यसबाट कसरी बच्न सकिन्छ भन्ने बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ।
जनै खटिरा (Herpes Zoster) के हो?
जनै खटिरा भ्यारिसेला जोस्टर (Varicella-Zoster) नामको भाइरसका कारण हुन्छ। चाखलाग्दो कुरा के छ भने, यो त्यही भाइरस हो जसले गर्दा सानोमा मानिसहरूलाई ठेउला (Chickenpox) हुन्छ।
जब कसैलाई ठेउला निको हुन्छ, तब यो भाइरस शरीरबाट पूर्ण रूपमा नष्ट हुँदैन। यो हाम्रो शरीरको स्नायु प्रणाली (Nervous System) मा निष्क्रिय (सुतेको) अवस्थामा बसिरहन्छ। वर्षौंपछि, जब शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) कमजोर हुन्छ, तब यो भाइरस पुनः सक्रिय हुन्छ र जनै खटिराको रूपमा देखा पर्छ।
प्रमुख लक्षणहरू
जनै खटिराका लक्षणहरू शरीरको कुनै एक भागमा (प्रायः कम्मर, छाती, ढाड वा अनुहारको एक पट्टि) मात्र देखिन्छन्। यसका मुख्य लक्षणहरू निम्न छन्:
-
अत्यधिक दुखाइ र पोल्नु: खटिरा देखिनु भन्दा २ देखि ३ दिन अगाडि नै उक्त ठाउँमा चिलाउने, झमझमाउने, छुँदा पनि दुख्ने वा कडा रूपमा पोल्ने हुन्छ।
-
रातो दाग र पानीका फोका: दुखेको केही दिनपछि छालामा रातो दाग देखिन्छ र बिस्तारै पानी भरिएका साना-साना फोकाहरू (Blisters) उठ्छन्।
-
खटिरा फुट्नु र पाप्रा बस्नु: केही दिनमा यी फोकाहरू फुट्छन् र त्यसमा पाप्रा (Scabs) बस्न थाल्छ। यो प्रक्रिया निको हुन २ देखि ४ हप्ता लाग्न सक्छ।
-
अन्य लक्षण: कसै-कसैलाई ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, प्रकाशप्रति संवेदनशीलता बढ्ने र थकान महसुस हुने जस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन्।
यो कसलाई हुने सम्भावना बढी हुन्छ?
-
५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति: उमेर बढ्दै जाँदा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुने भएकाले यो उमेर समूहमा जोखिम बढी हुन्छ।
-
कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएकाहरू: एचआईभी/एड्स, क्यान्सर वा अंग प्रत्यारोपण (Organ Transplant) गरेका र इम्युनिटी कम गर्ने औषधि खाइरहेका व्यक्तिहरू।
-
अत्यधिक तनाव: मानसिक वा शारीरिक तनावका कारण पनि शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर भई भाइरस सक्रिय हुन सक्छ।
भ्रम र यथार्थ: "माकुरो मुतेको" कि जनै खटिरा?
नेपाली समाजमा जनै खटिरालाई लिएर धेरै किसिमका अन्धविश्वास र भ्रमहरू व्याप्त छन्, जसले गर्दा मानिसहरू सहि समयमा अस्पताल पुग्दैनन्। ती भ्रमहरू यस प्रकार छन्:
भ्रम १: यो माकुरो मुतेको (Spider Urination) वा कीराले टोकेको हो! यथार्थ: हाम्रो समाजमा यो रोग लाग्दा धेरैले "माकुरोले मुतेछ" वा "कुनै विषालु कीराले टोकेछ" भन्दै हेलचेक्र्याइँ गर्छन् र घरेलु मलम वा जडीबुटी लगाउन थाल्छन्। तर विज्ञानका अनुसार यसको माकुरो वा कुनै कीरासँग कुनै सम्बन्ध छैन। यो पूर्ण रूपमा शरीरभित्र लुकेको भाइरस सक्रिय भएर आउने रोग हो।
भ्रम २: दुईवटा छेउ जोडिए मानिस मर्छ! यथार्थ: अर्को डरलाग्दो भ्रम के छ भने, यदि जनै खटिराले शरीरलाई पुरै घेर्यो र दुईवटा छेउ आपसमा जोडिए भने मानिसको मृत्यु हुन्छ। यो पूर्णतया गलत हो। यो रोग प्रायः शरीरको एकातर्फ मात्रै (एउटा निश्चित स्नायुको बाटो पछ्याउँदै) आउने हुनाले पुरै शरीर घेर्ने सम्भावना एकदमै न्यून हुन्छ। यदि दुवैतर्फ आयो भने पनि यसले ज्यान लिँदैन, केवल दुखाइ बढी हुन्छ।
के यो रोग एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्छ? जनै खटिरा सिधै एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा जनै खटिराकै रूपमा सर्दैन। तर, जसलाई पहिले कहिल्यै ठेउला (Chickenpox) भएको छैन वा जसले ठेउलाको खोप लगाएका छैनन्, त्यस्ता व्यक्ति यो खटिराको पानीको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आएमा उनीहरूलाई ठेउला हुन सक्छ।
उपचार र रोकथाम
यदि तपाईंलाई जनै खटिराको शंका लागेमा "माकुरो मुतेको" भनेर बस्नुको साटो तुरुन्त डाक्टर (प्रायः छाला रोग विशेषज्ञ) लाई देखाउनु पर्छ।
१. एन्टिभाइरल औषधि (Antiviral Medications): खटिरा देखिएको ७२ घण्टा (३ दिन) भित्र एन्टिभाइरल औषधि सुरु गरेमा रोग चाँडो निको हुन्छ र दुखाइ पनि कम हुन्छ। २. दुखाइ कम गर्ने औषधि: डाक्टरको सल्लाह अनुसार दुखाइ र जलन कम गर्ने मलम वा औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। ३. सफा र सुख्खा राख्ने: खटिरा भएको ठाउँलाई सफा राख्नुपर्छ। कडा साबुन प्रयोग नगर्ने र खटिरालाई कन्याउनु हुँदैन। ४. खोप (Vaccine): हाल बजारमा सिङ्गल्स (Shingles) विरुद्धको खोप पनि उपलब्ध छ, जसले यो रोग लाग्ने सम्भावनालाई धेरै हदसम्म कम गर्छ।
निष्कर्ष
जनै खटिरा (Herpes Zoster) एक कष्टकर र पीडादायी रोग भए तापनि समयमै यसको पहिचान र उपचार गरिएमा यसबाट हुन सक्ने जटिलता (जस्तै: निको भएपछि पनि लामो समयसम्म नसा दुख्ने समस्या वा Postherpetic Neuralgia) बाट बच्न सकिन्छ। त्यसैले कीरा वा माकुरोको दोष देखाएर वा घरेलु उपचार र अन्धविश्वासको भरमा नपरी लक्षण देखिनासाथ स्वास्थ्य संस्थामा गएर परामर्श लिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।